Хавдрын тулгуур эс

 Өнөө үед дэлхий дээр маш олон хүнийг зовоон шаналгаж үхэлд хүргэж буй өвчний нэг бол хорт хавдар юм. Энэхүү аймшигт өвчний эсрэг эмийн судалгаа нь 100 орчим жилийн түүхтэй. Гэвч одоог хүртэл хорт хавдрыг бүр мөсөн устгаж чадах эм олдоогүй л байна. Жишээ нь элэгний хорт хавдартай нэгэн өвчтөн эмчилгээ хийж, рентгэнээр нөгөөх хорт хавдрыг арилсан байхыг ажиглаад эмээ зогсоов. Үүнээс ердөө л 8 сарын дараа өнөөх хавдар нь өмнөхөөс гурав дахин томроод зогсохгүй уушгируу хүртэл үсэрч хүндэрсэн байв. Бас нэг жишээг цусны хорт хавдрын эм иматиниб дээр дурдаж болох юм. Уг эм нь тухайн үед маш аюултай өвчний нэг байсан архаг миололейкоз (Chronic myelocytic leukemia: Цусны хорт хавдрын нэг төрөл) эмчлэхэд амжилт олсон юм. Гэвч нэгэн туршилтаар уг эмийг 2 жилийн турш хэрэглээд эрүүл болсон өвчтөн дунд эмийн хэрэглээг зогсоож үзсэн байна. Эмийн хэрэглээг зогсооход өвчтөний 60 хувьд эргэн хавдар илэрсэн байна. Ийнхүү эмчилсэн ч бүр мөсөн дарагдахгүй, мөн дахин илрэхдээ өмнөхөөсөө илүү хор хөнөөлтэй болдог нь хорт хавдрын аймшигтай шинж чанар юм.

 Тэгвэл яагаад хавдар бүр мөсөн эмчлэгдэхгүй байна вэ? Энэ асуултанд хариулахын тулд хавдрын эм гэж юу байдаг талаар тайлбарлая. Дэлхий дээр хавдрын эсрэг бодис, хавдрын эм гэсэн нэршилтэй бодис маш олон байдаг. Гэхдээ эдгээр бодис нь бүгд хавдрын эс гэсэн зүйл дээр очиж үйлчилдэг эм биш юм. Энэ нь зүгээр л маш хурдтайгаар хуваагдалд орж байгаа эсүүдийг устгах бодис юм. Дашрамд дурдахад хавдрын эс нь зогсолтгүй хуваагдалд орж байдаг эс юм.

 За ингээд гол асуудал болох эдгээр бодисууд хорт хавдрыг бүр мөсөн эмчилж чадахгүй байгаа шалтгааныг тайлбарлая. Үүний хариулт нь хавдар судлаачдын анхаарлын төвд байгаа хавдрын тулгуур эс юм. Өмнө нь хавдар судлаачид хавдар бол яг нэг төрлийн эсийн бөөгнөрөл гэж үзэж байсан бол сүүлийн үед хавдар нь тулгуур эстэй бөгөөд үүнээс бусад эс нь үүсэж байна гэж үзэж эхлэх болсон юм. Хавдрын эмчилгээний үеэр хавдрын эс үхэж алга болсон ч эмчилгээ дуусмагц дахин сэдэрч, өөр бусад эрхтэн лүү үсэрч хүндэрдэг гол шалтгаан нь энэхүү тулгуур эс юм.

2

Зураг 1. Хавдрын эсрэг эмийн эмчилгээ

 Тэгвэл яагаад хавдрын тулгуур эс нь эмэнд тэсвэртэй вэ? Энэ асуултанд маш энгийн хариулт өгсөн хүн бол Кюүшюү их сургуулийн профессор Накаяма Кэичи гуай юм. Уг хариулт нь хавдрын тулгуур эс G0 үед нойрсож байгаа гэсэн хариулт байсан юм. Тэгвэл G0 (G нь gap гэсэн үгээс үүдэлтэй бөгөөд завсар зай гэсэн утгатай.) үе гэж юу вэ? Үүнийг тайлбарлахын тулд эхлээд эсийн мөчлөгийг тайлбарлах хэрэгтэй болов уу? Эс нь хуваагдахын тулд G1 үеэс S (нийлэгжлийн), G2, M (хуваагдлийн) үеүүдийг дамжин хуваагдаж эргээд G1 үе дээрээ ирнэ. Үүнийг эсийн мөчлөг гэх бөгөөд арьсны эс, хавдрын эс зэрэг эрчимтэй хуваагдал явагддаг эсүүдэд голдуу үзэгдэнэ.

1Зураг 2. Эсийн мөчлөг

 

 Харин биеийн ихэнхи эс G1 үеэс G0 буюу хөдөлгөөнгүй үе рүү гарч хуваагдлаа зогсоож амарч байдаг юм. G0–д байгаа эс нь хуваагдах шаардлагатай болсон үедээ л эргээд G1 үе рүү ордог байна. Хавдрын тулгуур эс нь энэхүү G0 үед байгаа юм. Тэгтэл одоо хэрэглэгдэж байгаа хавдрын эмнүүд нь хуваагдал явагдаж буй G1, S, G2, M үе буюу эсийн мөчлөгт л үйлчилдэг юм. Тиймээс G0 үед байгаа нөгөөх хавдрын тулгуур эсэд үйлчлэхгүй байгаа юм.

3

Зураг 3. Хаврын эсрэг эс үйлчилж байгаа хэсэг

 Тэгвэл энэхүү тулгуур эстэй хэрхэн тэмцэх вэ?

 Дээр дурдсан Накаяма гуай нь хавдрын тулгуур эс G0 үед байгаа гэдгийг тайлбарлаад зогсохгүй, үүнийг устгах аргын талаар нэгэн санаа гаргасан юм. Тэр нь хавдрын тулгуур эсийг бүгдийг нь G0 үеэс нь сэрээж, эсийн мөчлөг рүү түлхэн орууж, бусад хавдрын эсийн адил устгая гэсэн санаа юм. Накаяма нар нь хавдрын тулгуур эс убиквитинлигазэ Fbxw7 (Ubiquitinligaze: убиквитинжуулах энзим)-ны үйлчилгээний дүнд G0-д үлдэж байгааг мэдсэн юм. Убиквитинлигазэ Fbxw7 нь c-Myc-ийг убиквитинжуулж, убиквитинжуулагдсан c-Myc нь протеасомын (proteasome: уураг задлах машин) үйлчиллээр задралд орно. c-Myc нь эс дотор олшрохоороо эсийг олшруулах дохио болж G0-оосоо гарч, G1-рүү ордог байна. Өөрөөр хэлбэл хавдрын тулгуур эс G0-д үлдэхийн тулд энэхүү c-Myc-ийг задлахгүй бол болохгүй юм. Харин тус үүргийг Fbxw7 гүйцэтгэнэ. Тиймээс энэхүү Fbxw7-ны үйлчилгээг саатуулдаг бодис нь хавдрын тулгуур эсийг G0-оос хөөн гаргаж, эсийн мөчлөгт ороход нь хавдрын эсрэг эмээр дарж авах юм.

4

Зураг 4. Fbxw7-г саатуулсны дараа

 Гэхдээ үүнд нэгэн асуудал гарч ирсэн нь Fbxw7-ны үйлчилгээг саатуулахад хавдрын үсрэлт нэмэгдсэн юм. Fbxw7 нь c-Myc-аас гадна Notch-ийн үйлчилгээг саатуулдаг байна. Notch нь CCL2 хемокиныг (chemokine: дохиог нэг эсээс нөгөө эс рүү дамжуулах бодис) олшруулдаг бөгөөд, энэ нь хавдрын ничийг олшруулах дохио болдог байна. Хавдрын нич (niche cell: хүрээлэх эс) гэдэг нь хавдрын эсийн эргэн тойронд оршиж, нэг ёсны хамгаалж байдаг эсийн бөөгнөрөл юм. Накаяма нар нь уг хавдрын ничийг олшруулах дохио болдог CCL2 хемокины ресэпторыг (receptor: дохио бодисыг хүлээн авч мэдээллийг дамжуулах уураг) саатуулах эм нь хавдрын үсрэлтийг бууруулдгийг олж тогтоожээ.

5

Зураг 5. Хавдрын нич эс

 Жич дурдахад энэ удаагийн нийтлэл нь зөвхөн хавдрын эмийн эмчилгээний талаар бөгөөд үүнээс гадна мэс заслын, туяаны гэх мэт эмчилгээ явагдаж байгаа. Одоогийн байдлаар хавдрын эмчилгээ нь ихэвчлэн мэс заслын аргаар явагддаг бөгөөд эм нь ихэвчлэн мэс заслын дараа дахин сэдрэх, үсрэх зэргээс сэргийлэх маягаар хэрэглэгдэж байгаа бололтой.

Ө.Нарандулам

2015.5.21

Ашигласан материал:

  1. Takeishi et al., Cancer Cell, 23, 347-361 (2013)
  2. Yumimoto et al., J. C. I., 125 (2), 621-635 (2015)
  3. http://www.jst.go.jp/pr/announce/20130319/#YOUGO1
  4. http://www.kyushu-u.ac.jp/pressrelease/2015/2015_01_03.pdf
    1, 2 нь Накаяма нарын шинжлэх ухааны сэтгүүл дээр хэвлэгдсэн судалгааны ажил, 3, 4 нь Япон веб сайт дээрх судалгааны тайлан. Зурагны эхийг эндээс авав.

 

Хуваалцах

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*