Эдийн засаг Мэддэг ч юм шиг, мэддэггүй ч юм шиг ДНБ
  • 2016/06/28
  • 186
  • 12

“Дотоодын Нийт Бүтээгдэхүүн 3.1 хувиар өслөө, уналаа” гэсэн мэдээг бид өдөр тутмынхаа амьдралд хаа нэгтээ байнга л сонсдог. Статистикчид, улс төрчид, сэтгүүлчид, эдийн засагчидын амнаас байнга л гарах нэр томъёо. Танил хэдий ч, харамсалтай нь яг юу гэдгийг нь нарийн мэддэггүй.

Юуны өмнө ДНБ-ын тодорхойлолттой танилцъя. Албан тодорхойлолтоос үзвэл, ДНБ гэдэг бол тухайн улсын хил дотор тодорхой хугацаанд шинээр үйлдвэрлэгдсэн бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээний нэмэгдэл өртгийн нийлбэрийг хэлнэ. Маш энгийнээр хэлбэр, 100 төгрөгөөр түүхий эд худалдаж аваад, нэмж боловсруулаад 150 төгрөгөөр зарвал, тэрхүү 50 төгрөг нь ДНБ юм. Иймэрхүү зарчмаар тухайн улсын хил дотор үйлдвэрлэгдсэн бүх нэмэгдэл өртгийн нийлбэрийг тухайн эдийн засгийг бүрдүүлж буй салбарынх нь нөлөөгөөр нь жинлэж бодсонг ДНБ гэж нэрлэж байгаа юм. Улмаар ДНБ өснө гэдэг бол их хэмжээний бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ шинээр бий болж байна гэсэн үг.

ДНБ нь татварын хэмжээг тогтоох, ажилгүйдэл болон инфляцийн түвшинг зохицуулах зэрэг макро эдийн засгийн бодлого явуулах төдийгүй шинээр бизнес эрхлэх, хөрөнгө оруулах зэрэг микро орчинд хүртэл ашиглагдах хамгийн чухал үзүүлэлт. Гэвч ДНБ-н зорилго нь орчин цагт тохирохгүй, өнөөгийн эдийн засгийг бодит байдлыг бүрэн илэрхийлж чаддаггүй,  алдаатай, учир дутагдалтай статистикийн үзүүлэлт юм.

Яагаад зорилго нь тохирохгүй гэж?

Нэн тэргүүнд ДНБ хэмээх энэхүү ойлголт гарч ирсэн түүхийг сөхөцгөөе.

ДНБ гэдэг бол дайны жилүүдэд бий болсон ойлголт бөгөөд тухайн улс орны зэвсэг, дайны технологийг хир зэрэг бүтээх чадамжтайг нь харуулах, мэдэх зорилготойгоор бий болсон статистик.

1932 онд Америкийн конгресс эдийн засагч Симон Кузнецид ирэх 4 жилийн үндэстний нийт орлогыг тооцох даалгавар өгч ДНБ тооцох  аян эдийн засагчдын дунд өрнөв. Улмаар 1940 онд Жон Мейнард Кейнз Английн галт зэвсэг, танк, байлдааны хөлөг онгоцыг бүтээх чадамжийг харуулсан нарийн тооцооллыг гаргаж ирэв.

ДНБ = Хэрэглээ + Хөрөнгө оруулалт + Засгийн газрын зардал (Гадаад худалдааг засгийн газрын зардалтай хамт тооцов)

Энэхүү арга нь одоо ашиглагдаж буй ДНБ-г тооцох зардлын арга юм. (Одоо бол гадаад худалдааг тусад нь авч үзэн, экспортноос нь импортыг хасч оруулдаг болсон)

Дэлхийн 2-р дайны дараа Америк Европыг сэргээн босгох Маршал планыг хэрэгжүүлэхдээ энэхүү тусламжийг авах орнуудад ДНБ тооцож үзүүлэх ёстой шаардлага тавьж байв.  Ингэснээр Америкийн хувьд бусад улс орнуудын дотооддоо хичнээн хэмжээний зэвсэг, байлдааны хөлөг онгоц зэргийг үйлдвэрлэх боломжтойг шууд мэдэх, хянах боломжтой болсон юм. 1950 онд Кейнзийн залгамжлагч Ричард Стоун НҮБ-д ДНБ-г тооцох загварыг гаргаж, НҮБ-ын бүх гишүүн орнууд ДНБ тооцож гаргаж өгөх болов.

Түүхээс нь үзвэл, ДНБ-н зорилго бол дайны үед улс орнууд хичнээн хэмжээний зэвсэг үйлдвэрлэхийг мэдэх, хянах зорилготойгоор хийгдсэн нь харагдаж байна. Гэвч бид өнөө үед ДНБ өсөхийг баялагийг бүтээж байна гэж буруу ойлгодог. Яг үнэндээ бол ДНБ гэдэг бол баялагийг хэмжих үзүүлэлт бус, хичнээн хэмжээний бараа бүтээгдэхүүн, үйлчилгээ шинээр  явагдаж байгааг л харуулж байгааг харуулж байгаа үзүүлэлт. Бараа бүтээгдэхүүн ихээр үйлдвэрлэгдэж (ДНБ өсч) түүнийг зохицуулах зөв бодлого давхар явж байвал харин баялагийг бий болгож болох юм.

Яагаад орчин цагт тохирохгүй гэж?

 ДНБ-г анх ашиглах үеийн эдийн засгийн бүтэц болон өнөөгийн эдийн засгийн бүтэц хоорондоо маш ондоо болсон тул.

ДНБ бол үйлдвэрлэл гэдэг гол нөхцлийг урдаа тавин, тооцогдож буй. Гарт баригдах биет бүтээгдэхүүнд илүү ач холбогдол өгнө гэсэн үг. Дайны үед цэргийн зориулалттайгаар их хэмжээний үйлдвэрлэл явагдсан. Дайны дараа сэргээн босгох зорилгоор мөн л их хэмжээний бүтээн байгуулалт явагдсан. Энэ бүхний ард үйлдвэрлэл хамгийн том байр суурийг эзэлж байсан тул ДНБ тухайн үеийн эдийн засгийн нөхцөл байдлыг сайн илэрхийлж чаддаг байв. Гэвч одоо цаг үе бол өөр.   Өмнөх зуунтай харьцуулбал үйлдвэрлэл эрс багасч, эсрэгээрээ үйлчилгээ бидний амьдралд чухал байр суурийг эзлэх болсон. Энгийн л жишээ гэхэд, одоо цагт хүмүүс мөнгөтэй болохоороо эд хөрөнгө авахаасаа илүү шинэ газраар аялаж үзэх гэх мэтийн илүү туршлага, дурсамж үлдээх зүйлд цагаа зарцуулах нь элбэг болсон.  Доорх газрын зургаас (Дэлхийн Банкны сайт) хэрхэн үйлчилгээний салбар ДНБ-д эзлэх хувь нь хөгжингүй орнуудад их байгааг нягтална уу. Англи л гэхэд, 1950 аад оны үед, үйлдвэрлэл ДНБ-н 30-аас дээш хувийг бүрдүүлдэг байсан бол одоо ердөө 10 хувийг л бүрдүүлдэг болсон. Эсрэгээрээ үйлчилгээний салбар 80 хувийг бүрдүүлж байна.

Screen Shot 2016-06-26 at 4.19.10 PM

Энэ мэтчилэнгээр дэлхийн улс орнууд (нэн ялангуяа хөгжингүй орнууд) ДНБ-г тооцож гаргахдаа үйлдвэрлэлдээ хэтэрхий их ач холбогдол өгч гаргаж байгаа нь бодит эдийн засгийн байдлыг төдийлөн үзүүлж чадахгүй байгаа юм.

Яагаад учир дутагдалтай гэж

ДНБ-г тооцож гаргахад улс орнууд өөр өөрсдийн гэсэн аргуудтай тул харьцуулахад бэрхшээл бий.  Жишээлбэл, 2013 оноос Европын Холбоо ДНБ тооцох аргаа өөрчлөн, далд эдийн засаг гэгдэх хар тамхи, биеэ үнэлэгчид, тайчих клуб дэх төрөл бүрийн үзүүлбэрүүдээс олж буй ахиу өртгийг нэмж тооцож эхэлсэн. Эдгээрийг ДНБ-д тооцож эхэлснээр, Англи гэхэд л ДНБ нь 0.7 хувиар өссөн. Ингэснээр ДНБ-р нь улс орнуудыг өөр хооронд нь шууд харьцуулахад хүндрэлтэй болж, ДНБ-н үзүүлэлтийг хараад үнэлгээ өгөх боломжгүй болж байгаа юм. Дээрээс нь тэрхүү далд эдийн засагт эргэлдэж буй мөнгийг яаж тооцож байна гэдэг өөрөө асуудалтай. Статистикчид тооцохдоо эрэгтэй хүн ам өсөхийн хирээр төлбөртэй сексийн зах зээл өснө гэж үзэн, тайчих клубт төлж буй  төлбөрийг жишээ суурь болгон авч үзэх жишээтэй.

Энэтхэг гэхэд л ДНБ тооцох арга өөрчлөөд өнөөдөр Хятадын ДНБ-н өсөлтийг давах үзүүлэлтийг үзүүлээд эхэлсэн.

Хэрхэн ДНБ буруу бодогдож буйн өөр нэгэн сонгодог жишээг дахин дурдая. Лондон бол санхүүгийн төв гэдэг утгаараа Английн ДНБ-д эзлэх санхүүгийн секторын эзлэх жин өндөр. Английн статистикчид санхүүгийн сектор дахь нэмэгдэл өртгийг тооцохдоо, Английн засгийн газрын бондны хүү болон арилжааны банкны олгож буй зээлийн хүүн зөрүүгээр бодож, нийт зээлийн тоонд үржүүлдэг. 2009 оны санхүүгийн хямралын үеэр Английн ДНБ-д эзлэх санхүүгийн секторын эзлэх жин улам өсч, ДНБ өсөхөд нөлөөлсөн. Учир нь банкнууд санхүүгийн хямралын үеэр эрсдлээ бодон, зээлийг танах зорилгоор зээлийн хүүгээ өсгөснөөр, засгийн газрын бондны хүү зээлийн хүү зөрүү улам өссөн. Үүнийг статистикчид харахдаа, санхүүгийн салбарт нэмүү өртөг үүсч байна гэж үзсэн. Гэвч энэ нь бодит байдлаас шал өөр үзүүлэлт. Юун нэмүү өртөг үүсэх бус 2009 онд банкны салбарт тэр чигээрээ унах ирмэг дээрээ тулж байсан үе шүү дээ.

FullSizeRender

ДНБ-д бид бүхний амьдралыг улам тав тухтай болгож буй инноваци төдийлөн хангалттай ордоггүй. Эрүүл ахуй, анагаах ухааны ололт амжилт, цоо шинэ бүтээгдэхүүнээс үүдэх хэрэглэгчийн өгөөж зэрэг нь ДНБ-д тооцогддоггүй. Яагаад гэвэл мөнгөн дүнгээр хэмжих амаргүй тул. Энгийн л жишээ гэхэд, орчин үед бид Google-н үнэгүй хайлтын систем, YouTube-р үнэгүй клип дуу сонсож, Facebook чатаар үнэгүй хаашаа ч хамаагүй бичиж, ярьж, компьютерийнхээ үйлдлийн системийг хүртэл үнэгүй шинэчилж байна. Хүн бүр л энэ бүгдийг ашиглаж, ажлаа хөнгөвчилж, үр бүтээмжээ өсгөж, өгөөжөө нэмэгдүүлж байхад харамсалтай нь энэ бүхэн ДНБ-д тооцогддоггүй. Өнөөх л өнгөрсөн зууны үйлдвэрлэл гэх сэтгэлгээгээрээ биет зүйлийг л голчилж тооцож байгаагийн гай.

Сайжруулах арга зам хийж байгаа юу?

ДНБ-г тооцоход шаардлагатай мэдээллийг цуглуулах аргачлал өөрөө их асуудалтай.

Аж ахуйн нэгж байгууллага болон өрх гэрээс судалгааны маягт авдаг ба тэрхүү судалгааны маягт өөрөө маш нарийн асуултуудтай бөгөөд бөглөхөд нилээд төвөгтэй, цаг авдаг. Аж ахуйн нэгж байгууллагын хувьд, санхүүгийн тайлангаа үндэслэн судалгаа бөглөдөг тул харьцангуй найдвартай ч, ДНБ-н хамгийн чухал хэсэг болох хувь хүний хэрэглээг гаргах өрх гэрийн хэрэглээний судалгаа тун найдваргүй. Яг нарийн өрхийн судалгаа тооцоо гаргаж, бүртгэдэг хувь хүн, өрх гэр тун цөөхөн. Барагцаагаар л ихэвчлэн бөглөж өгдөг. Түүний оронд татварын бүртгэл, кредит картын гүйлгээ, бонус картын гүйлгээ зэргийг судалгаандаа ашиглавал илүү найдвартай мэдээллийг цуглуулж чадна. Жишээлбэл, Японд өрх гэрийн хэрэглээний судалгааг нийтдээ 9,000 өрхөөс маягт илгээн авдаг ба нийдээ 30 тэрбум иений мөнгөн дүнг гаргаж ирдэг. Харин “Т пойнт” зэрэг бонус картыг ашиглавал, 53 сая хэрэглэгчидээс нийтдээ 5 триллион иений дүнг гаргаж ирэх боломж бийг Токиогийн их сургуулийн профессор Ватанабэ харуулсан байна.

Зөвхөн ДНБ ч бус бусад эдийн засгийн чухал үзүүлэлтүүдийг тооцохдоо ер нь их хуучны аргыг ашигладаг. АНУ-д хэрэглээний үнийн индексийг тооцохдоо, жишээлбэл онлайн худалдааны үнийг тооцдоггүй. Орчин үед хэрэглэгчид дэлгүүрээс худалдан авахаас илүү интернэтээр худалдан авахыг эрмэлзэж онлайн худалдаа эрчимжиж байхад. MIT сургуулиас жишээлбэл MIT онлайн хэрэглээний үнийн индекс хэмээх үзүүлэлтийг гаргаж ирсэн.

Мөн ДНБ-г тооцож гаргахад цаг авдаг ба хэд хэдэн удаа зарладаг ч тэр нь дандаа зөрдөг.

АНУ-ын хувьд ДНБ-г нийтдээ 4 удаа зарладаг. Урьдчилсан дүн, дахин шалгасан дүн гэж 2 удаа гаргаж, эцсийн дүн гэж 4 дэхээ зарладаг. Онол ёсоор бол энэхүү 4 дүнгүүд уул нь таарч байх ёстой ч, харамсалтай нь таардаггүй. Доорх графикаас хэрхэн дүнгүүд хоорондоо зөрдөгийг нягтална уу.

Picture1

Эдийн засагчид, хөрөнгө оруулагчид яг одоо ДНБ хир байгааг шууд мэдэхийг хүсдэг ч,  ДНБ-н анхны урьдчилсан дүн ихэвчлэн 2 сарын дараа хоцорч гардаг. Харамсалтай нь энэ нь хойшид засагдах болгондоо өөрчлөгдөж, ДНБ-д итгэхэд бэрх болж байгаа. Тэр ч утгаараа өнгөрсөн 4-р сард Нью-Йоркийн Холбооны Нөөцийн Сан FRBNY Staff Nowcast хэмээх долоо хоног бүрийн Баасан гарагт АНУ-ын ДНБ-г шинэчилэн зарлаж байхаар болсон.  Ямартай ч ДНБ-г яг одоо хэд байна гэдгийг мэдэх боломжтой бас нэг дэвшил юм. Гэхдээ дөнгөж эхлээд байгаа тул одоохондоо хир сайн найдвартай гэдгийг хараахан дүгнэж чадахгүй байна.

Мөн сүүлийн үед байгаль орчноо хамгаалах хөдөлгөөн хүчтэй болж, ДНБ-г тооцохдоо байгаль орчныг бохирдуулсан хэмжээгээр нь ДНБ-с хасах хүртэл санаачилга гарч ирж байна.

Дүгнэлт

Эцэст нь хэлэхэд, аливаа улсын эдийн засгийг бүхэлд нь харуулж чадах статистик гэгдэх ДНБ маань өнгөрсөн зуунаасаа хараахан л шинэчилэгдэж амжаагүй л байна. Дээр дурдсан жишээний дагуу онлайн гүйлгээ, бүртгэл мөн сүүлийн үед эрчимжиж буй Big data, AI зэрэг технологийг ашиглаж, ДНБ-д нэн хэрэгтэй чухал мэдээллүүдийг цаг алдалгүй цуглуулж, найдвартай, орчин цагийн, бодит амьдралыг харуулсан ДНБ-г тооцдог болох хэрэгцээ бидний өмнө тулгараад байна.  Үйлдвэрлэлээс илүү үйлчилгээг голлож тооцох шинэ ДНБ-г нэн ялангуяа хөгжингүй орнууд анхаарах цаг болоод байна.

Дашрамд дурдахад, Монгол улсын ДНБ-г ямар салбарууд бүрдүүлдэг талаар ikon сайтны интерактив графикнаас сонирхоорой.

О.Баярсайхан
2016 оны 06 сарын 26 өдөр

Ашигласан материал
The Economist, “The trouble with GDP”, April 30th  – May 6th, 2016
 

Сэтгэгдэлүүд ( 12)

  • Adidas NMD Women Cloth Surface Rainbow - 2018/11/04

    I and my friends have already been viewing the nice pointers located on your web blog then quickly I got an awful feeling I had not thanked the web blog owner for them. All the ladies are actually consequently stimulated to study them and have in effect absolutely been using those things. Appreciate your actually being considerably accommodating and for picking these kinds of wonderful tips millions of individuals are really wanting to be aware of. My sincere apologies for not saying thanks to earlier.

  • nike hyperdunk - 2018/11/04

    My wife and i were really thankful that Raymond could complete his homework via the precious recommendations he came across from your very own site. It is now and again perplexing to simply happen to be handing out secrets and techniques which often the rest have been making money from. We really consider we have the blog owner to thank for this. The type of illustrations you have made, the straightforward web site navigation, the friendships you will help to promote - it's got most remarkable, and it's really assisting our son and the family reason why this situation is thrilling, which is exceptionally important. Thank you for all the pieces!

  • lebron shoes - 2018/11/01

    I precisely had to thank you so much again. I'm not certain the things that I might have created without the actual smart ideas contributed by you over this situation. It truly was a scary issue for me, but noticing the very specialized way you solved that forced me to weep with fulfillment. Now i am happier for this assistance and thus expect you comprehend what a great job your are accomplishing instructing people with the aid of your blog. Probably you've never met any of us.

  • asics sneakers - 2018/11/01

    I simply wanted to appreciate you all over again. I am not sure what I would have followed in the absence of the actual tips provided by you relating to this subject. Certainly was a real difficult circumstance for me personally, however , looking at the very skilled mode you handled it forced me to weep over gladness. I am grateful for this work and then hope that you recognize what a great job you have been providing training the mediocre ones with the aid of your web page. More than likely you have never met all of us.

  • yeezy boost 350 - 2018/10/31

    I wish to voice my affection for your kind-heartedness giving support to individuals that require assistance with this important subject. Your real commitment to getting the message along came to be unbelievably helpful and have specifically enabled many people much like me to reach their objectives. Your new warm and friendly guide indicates a great deal a person like me and substantially more to my peers. With thanks; from all of us.

  • russell westbrook shoes - 2018/10/29

    I simply needed to say thanks once more. I am not sure what I could possibly have accomplished in the absence of those ideas provided by you on such a concern. This was the scary situation for me personally, but encountering a new professional way you treated it forced me to jump over happiness. Extremely thankful for the work and in addition sincerely hope you realize what an amazing job you were getting into training others with the aid of your blog. Most likely you have never met any of us.

  • curry 4 - 2018/10/28

    Needed to write you one tiny observation in order to say thanks a lot again with your awesome views you have shown above. This has been quite seriously generous of people like you to grant unhampered what exactly a few individuals would've offered for sale as an ebook to get some bucks for themselves, particularly since you could possibly have tried it in case you desired. The good ideas in addition worked to become a easy way to fully grasp other people online have the same dream just as my personal own to know the truth more and more when considering this matter. I am sure there are a lot more enjoyable opportunities ahead for people who look into your blog.

  • zx flux - 2018/10/28

    I want to convey my passion for your generosity giving support to those people that should have help on this one matter. Your personal dedication to getting the message all-around turned out to be rather important and have continually empowered many people much like me to attain their desired goals. Your own important publication signifies this much a person like me and far more to my office colleagues. Warm regards; from everyone of us.

  • supreme clothing - 2018/10/27

    Thank you so much for giving everyone such a marvellous chance to check tips from this blog. It is always so useful and also packed with a good time for me and my office fellow workers to visit the blog at the very least thrice per week to study the fresh guides you will have. And indeed, I am at all times fulfilled with all the extraordinary advice you give. Selected 1 ideas in this article are in truth the simplest I have ever had.

  • jordan retro - 2018/10/26

    I enjoy you because of each of your labor on this site. My daughter delights in making time for internet research and it's easy to understand why. I hear all about the dynamic means you convey effective guidance on the web blog and as well as foster response from people about this point plus our daughter is undoubtedly being taught a whole lot. Take pleasure in the remaining portion of the new year. You're performing a stunning job.

  • adidas nmd - 2018/10/26

    My spouse and i ended up being so thankful Emmanuel could finish off his investigations with the ideas he grabbed through your blog. It's not at all simplistic just to continually be giving out procedures which usually other people could have been trying to sell. And we also consider we've got the website owner to be grateful to because of that. Those explanations you made, the straightforward website navigation, the friendships you will make it easier to instill - it's mostly overwhelming, and it's really helping our son in addition to the family reckon that that content is entertaining, which is certainly particularly pressing. Many thanks for the whole thing!

  • longchamps - 2018/10/25

    I must show some appreciation to you just for rescuing me from this type of incident. As a result of looking throughout the online world and obtaining solutions which were not powerful, I figured my life was done. Existing without the presence of solutions to the problems you've resolved by means of your guide is a serious case, as well as those that would have in a negative way affected my career if I hadn't noticed the blog. Your own know-how and kindness in handling all the pieces was crucial. I am not sure what I would've done if I had not discovered such a stuff like this. I can at this time look ahead to my future. Thanks for your time so much for your specialized and sensible guide. I won't think twice to propose the blog to any person who requires direction on this problem.

Санал болгож байна

© 2018 | Ихнүдэн