Шинжлэх ухаан Үл үзэгдэх ертөнцийн гайхамшиг цуврал №1- “Эс бол микро үйлдвэр”-
  • 2017/04/10
  • 375
  • 13

 Нүдэнд үл үзэгдэж, гарт үл баригдах ч яах аргагүй тэнд оршин тогтнож, бидний амьдралд онцгой хувь нэмэр оруулдаг зүйлс энэ хорвоод цөөнгүй юм. Тэдний нэг нь эс болно. Эс бол амьд организмын үндсэн нэгж бөгөөд амьтай болгон эсээс тогтоно гэдгийг мэдэх бизээ. Гэхдээ эс гэж ямар нарийн тогтолцоотой зүйл болохыг мэдэх хүн хэр олон бол? Энэ удаагийнхаа нийтлэлдээ энэхүү эс гэдэг зүйлиийг хялбарчлан тайлбарлахыг бодлоо.


 Эс нь хялбархнаар хэлвэл микро үйлдвэр юм. Энэхүү үйлдвэр нь бүтээгдэхүүний схем зураг хадгалах архив, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хэсэг, чанар шалгаж боловсруулах хэсэг, зөөврийн хэсэг, энерги хангах хэсэг, хаягдал боловсруулах хэсэг гэсэн ерөнхий 6 хэсэгтэй.

1. Схемийн архив-Бөөм (Nucleus)

 Хамгийн эхний хэсэг бол схемийн архив юм. Үүнийг бөөм гэнэ. Бөөмөнд үйлдвэрийн бүх төрлийн бүтээгдэхүүний схем зураг болох ДНХ агуулагдана. ДНХ-д бүх бүтээгдэхүүний схем зураг нь хэлхээтэй орших ба маш том хэмжээний зураг тул үүнийг архиваас авч гарахад 2 асуудал бий. Нэг нь схем зураг маш том хэмжээтэй тул архивын хаалга болох бөөмний нүхээр зөөвөрлөх боломжгүй юм. Хоёр дахь нь зурагны эх хувийг байнга гадагш зөөх нь үүнд гэмтэл үүсч, бүтээгдэхүүний чанар алдагдах аюултай юм. Иймээс схемийн эх хувийг гадагш зөөлгүй архив дотор хувилан, хуулгыг нь авч гарах системийг баримталдаг. Энэхүү хуулгыг РНХ гэнэ.

 2. Үйлдвэрлэх хэсэг-Рибосом (Ribosome)

 Архивын дараа шилжих хэсэг бол анхдугаар үйлдвэрлэх хэсэг юм. Анхдугаар үйлдвэрлэх хэсэг нь РНХ-н схем дээр тулгуурлан уураг үйлдвэрлэх бөгөөд үүнийг рибосом гэнэ. Рибосом нь үйлдвэрийн хоёр хэсэгт байршлана. Эхнийх нь үйлдвэр доторх орчин болох цитоплазмад чөлөөтэй орших, сул рибосом бөгөөд цитоплазмад ажиллах уургийг үйлдвэрлэнэ. Хоёр дахь нь эндоплазмын торын хананд зоолттой орших эндоплазмын торын рибосом бөгөөд энэ нь үйлдвэрийн хана гэж хэлж болох эсийн мембранд зоолттой орших уураг болон эсээс гадагш экспортох уургийг үйлдвэрлэнэ.

3. Чанар шалгах хэсэг-Эндоплазмын тор (Endoplasmic reticulum)

 Үүний дамжих хэсэг бол чанар шалгах хэсэг болох эндоплазмын тор юм. Эндоплазмын тор нь гөлгөр болон барзгар гэсэн хоёр төрөл байна. Барзгар эндоплазмын тор (rough endoplasmic reticulum)гэдэг нь бөөмний гадаад бүрхүүлээс үргэлжлэх, гадаргуу дээр нь рибосом маш олноороо зоогдсон хэсэг юм. Энд дээр дурдсантай адил экспортын уураг үйлдвэрлэж, боловсруулах процесс явагдана. Үүнээс гадна үйлдвэрлэгдсэн уургийн чанарыг шалгаж, шаардлага хангасан уургийг зөөврийн хүүдий болох хоосовч (vesicle)-д уутлан гольджийн аппаратруу дамжуулдаг байна. Эсэргээрээ чанарын шаардлага хангаагүйг нь засварлах эсвэл түүхий эд болгон задлана. Гөлгөр эндоплазмын тор (smooth endoplasmic reticulum) нь үүнтэй маш өөр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд хоёрдогч үйлдвэр гэж хэлж болох юм. Энд стеройд гормон болн эсийн мембраны бүтэц болох фосфорын липид зэрэг тосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ. Үүнээс гадна гаднаас орж ирсэн хорт бүтээгдэхүүнийг хоргүйжүүлэх процесс явагдана.

4. Зөөврийн хэсэг-Гольджийн аппарат (Golgi apparatus)

 Үүний дараах нь зөөврийн хэсэг буюу гольджийн аппарат юм. Энэ нь эндоплазмын аппаратаас ирсэн уургийг хаашаа явах вэ гэдгээр нь ялган лабель хадаж, зөөврийн хоосов (transport vesicle)-д хийн гадагш ялгана. Энэ цааш очих газартаа хүрнэ. Гольджийн аппарат нь зөөврийн үүрэгтэй гэгддэг ч, ерөнхийдөө энд боодоллох хүртлэх процесс явагдана. Боодлогдсон уургийг зөөх үүргийг дараа танилцуулах хөдөлгүүр уураг (motor protein) гүйцэтгэнэ. Гольджийн аппарат нь дээрхээс гадна нүүрс ус үйлдвэрлэх гуравдагч үйлдвэр юм.

 Үйлдвэрийн зөөврийн системийг тайлбарлахын өмнө, байгууламжийн бүтцийг тайлбарлах шаардлагатай болов уу. Үйлдвэрийн хана нь эсийн мембран гэгдэх фосфорын липидээс бүтэх бүрхүүл юм. Монгол гэр дээр тайлбарлавал эсгий бүрээс гэж хэлж болно. Тиймээс гэрийн хана, унь багана болсон модон хэсэг байхгүй бол хэлбэрээ хагалж чадахгүй. Энэхүү модон хэсэг нь эсийн хувьд эсийн араг яс (cytoskeleton) гэгдэх бөгөөд энэ нь микрофиламент (microflament), завсрын филамент (intermediate filament), бичил гуурс (microtubule) гэсэн гурван төрөлтэй. Эдгээр нь эсийн хэлбэрийг хадгалахаас гадна, дээр дурдсан үйлдвэрийн хэсгүүд болох эсийн эрхтэнцрийн байрлалыг тогтоож, мөн эсиийн хөдөлгөөнд оролцоно. Энэ доторх бичил гуурс нь хөдөлгүүр уургийн тулгуур болно. Хөдөлгүүр уургийн нэг болох кинесин (kinesin) нь бичил гуурсыг өөрийн тулгуур болгож, гольджийн аппаратад боосон зөөвөрлөх хүүдийг очих газарт нь хүргэж өгөх зөөвөрлөх ажлыг гүйцэтгэнэ.

Хоосовч зөөж буй кинесин

5. Энерги хангах хэсэг-Митохондри

 Үүнээс гадна тус үйлдвэр нь өөрөө өөрийгөө энергиэр хангах системтэй байдаг онцлогтой. Энэ үүргийг митохондри гүйцэтгэнэ. Митохондрид ГФА (Гурван фосфорт аденин: АТР) гэгдэх эсийн бүх хэсэгт ашиглагдах энергийг үйлдвэрлэх станц юм. Үүнээс гадна митохондрид нэгэн онцгой систем агуулагддаг нь өөрөө өөрийгөө устгах систем юм. Үйлдвэрт ямар нэгэн гажуудал болж, аюултай гэж үзэгдсэн тохиолдолд тус систем ажиллаж, апоптосис гэгдэх эсийн үхлийг явуулна.

6. Хаягдал боловсруулах хэсэг-Лизосом

 Хамгийн сүүлийн хэсэг бол хаягдал боловсруулах хэсэг юм. Үүнийг лизосом гэнэ. Лизосом нь хэрэггүй болсон нүүрс ус, өөх тос, нуклеотид зэрэг өндөр нэгдэлт бодисыг хидролизын урвалаар задлах үүрэгтэй эрхтэнцэр юм. Түүнээс гадна эсийн өөрөө өөрийгөө идэх процесс болох аутофагийг явуулна. Энэ нь эсэд шим тэжээл хэрэгтэй нөхцөл эсвэл хэрэггүй болсон митохондри зэргийн эрхтэнцрийг задлахад ашиглагдана.


 Энэ удаагийн нийтлэлдээ эсийн эрхтэнцрүүд болон тэдгээрийн эс дэхь үүргийг үйлдвэртэй зүйрлэн танилцууллаа. Мөн их сургуульд үздэг мэдлэгийн хүрээ лүү илүү дөхүүлэн тайлбарлаж, ахлах сургуульд үздэг эрхтэнцрүүдийн бүтэц, хэмжээс зэргийг оруулаагүй болно. Үүнээс гадна зөвхөн амьтны эс дээр тулгуурлан тайлбарласан тул дараагийн нийтлэлдээ бусад организмын эс болон тэдний хоорондын ялгааг тусгах болно.

Ө. Нарандулам

 

Сэтгэгдэлүүд ( 13)

  • kobe byrant shoes - 2018/11/04

    I enjoy you because of every one of your work on this site. Kate loves doing investigations and it is easy to see why. Almost all hear all regarding the dynamic mode you create insightful solutions on the website and as well as improve participation from some other people on the concept while my simple princess is now becoming educated a great deal. Take advantage of the remaining portion of the year. You're carrying out a remarkable job.

  • asics kayno - 2018/11/02

    I am also writing to make you be aware of of the fantastic encounter our princess found visiting your web page. She even learned such a lot of things, not to mention what it's like to have an awesome teaching spirit to get the mediocre ones clearly grasp several impossible subject areas. You truly did more than her desires. Thanks for supplying these invaluable, dependable, informative and unique thoughts on your topic to Emily.

  • Adidas NMD Men Women Mesh Surface Dark Olive Green - 2018/11/02

    I not to mention my pals happened to be taking note of the best tactics from the blog then immediately developed an awful suspicion I never expressed respect to the blog owner for those secrets. All the women appeared to be absolutely excited to learn them and have in effect without a doubt been taking advantage of them. Appreciation for truly being simply considerate and also for choosing variety of beneficial subject matter most people are really eager to learn about. My personal honest apologies for not expressing gratitude to earlier.

  • supreme hoodie - 2018/11/01

    I wanted to jot down a simple message in order to say thanks to you for these stunning tactics you are writing here. My particularly long internet investigation has at the end been paid with incredibly good facts and strategies to talk about with my great friends. I 'd express that we visitors actually are unquestionably blessed to exist in a great place with many perfect individuals with interesting suggestions. I feel rather fortunate to have discovered the site and look forward to some more fun times reading here. Thanks a lot again for everything.

  • yeezy boost 350 v2 - 2018/11/01

    My spouse and i were quite thankful Raymond managed to deal with his inquiry through the entire precious recommendations he had through your web site. It is now and again perplexing to simply be giving for free things which often the others may have been trying to sell. We really already know we need the blog owner to be grateful to for that. The entire explanations you've made, the simple web site navigation, the relationships you can help engender - it's got mostly astonishing, and it is assisting our son in addition to us do think the issue is thrilling, which is certainly extraordinarily indispensable. Thank you for all!

  • cheap mlb jerseys - 2018/10/31

    My wife and i got very fortunate Chris managed to do his research via the ideas he grabbed from your very own site. It is now and again perplexing to simply always be offering concepts that other people could have been making money from. We really consider we have you to give thanks to because of that. The type of illustrations you made, the simple website menu, the relationships your site aid to foster - it's all exceptional, and it's assisting our son and us recognize that this subject is awesome, and that's pretty fundamental. Thank you for all!

  • retro jordans - 2018/10/30

    I am also writing to let you understand of the great encounter our princess experienced reading yuor web blog. She discovered so many pieces, not to mention what it's like to have an ideal helping mood to make most people completely fully grasp various advanced subject matter. You actually exceeded our own expectations. Thanks for providing the warm and friendly, trustworthy, educational and even unique tips about the topic to Emily.

  • jordan retro - 2018/10/29

    I enjoy you because of each of your hard work on this web site. Kate really likes participating in investigations and it's really obvious why. Most people know all regarding the dynamic way you provide efficient secrets via your web site and even welcome contribution from others on the article plus our favorite child has always been discovering a whole lot. Take pleasure in the remaining portion of the new year. You're the one conducting a splendid job.

  • http://www.kobeshoes.uk - 2018/10/29

    I must voice my respect for your kindness giving support to people that require assistance with that issue. Your real commitment to getting the solution all-around came to be surprisingly valuable and have frequently empowered girls just like me to get to their desired goals. Your amazing valuable facts implies a lot a person like me and somewhat more to my office colleagues. Thank you; from all of us.

  • yeezy shoes - 2018/10/28

    I would like to express appreciation to you for bailing me out of such a crisis. As a result of browsing through the the net and meeting things which were not productive, I figured my entire life was gone. Existing minus the strategies to the issues you've resolved through your main review is a crucial case, as well as the kind which could have in a negative way affected my entire career if I had not encountered the blog. Your actual mastery and kindness in touching every aspect was precious. I don't know what I would have done if I hadn't come upon such a subject like this. I'm able to at this moment look forward to my future. Thanks for your time so much for your high quality and results-oriented guide. I won't think twice to recommend your web page to anybody who should get direction on this topic.

  • nike air max 2017 - 2018/10/28

    I am writing to let you understand of the extraordinary discovery my girl went through visiting your webblog. She learned numerous details, most notably what it is like to possess a great coaching spirit to get many more clearly have an understanding of various tricky things. You really did more than our desires. Thanks for distributing the interesting, healthy, informative and even fun tips about the topic to Tanya.

  • yeezy boost 350 v2 - 2018/10/27

    Thank you so much for providing individuals with a very marvellous possiblity to read in detail from this site. It's always very cool and stuffed with a good time for me and my office fellow workers to visit your blog at minimum 3 times weekly to read through the newest tips you will have. And indeed, I'm just at all times fascinated considering the impressive strategies you give. Some 2 points in this posting are indeed the best we have all ever had.

  • longchamp outlet - 2018/10/25

    A lot of thanks for all your effort on this website. Kim really loves going through investigations and it is easy to understand why. All of us notice all about the dynamic means you provide practical techniques by means of this web site and as well as invigorate participation from others on this topic while my simple princess is in fact learning a lot. Have fun with the rest of the new year. You are conducting a brilliant job.

Санал болгож байна

© 2018 | Ихнүдэн