Үл үзэгдэх ертөнцийн гайхамшиг цуврал №1- “Эс бол микро үйлдвэр”-

 Нүдэнд үл үзэгдэж, гарт үл баригдах ч яах аргагүй тэнд оршин тогтнож, бидний амьдралд онцгой хувь нэмэр оруулдаг зүйлс энэ хорвоод цөөнгүй юм. Тэдний нэг нь эс болно. Эс бол амьд организмын үндсэн нэгж бөгөөд амьтай болгон эсээс тогтоно гэдгийг мэдэх бизээ. Гэхдээ эс гэж ямар нарийн тогтолцоотой зүйл болохыг мэдэх хүн хэр олон бол? Энэ удаагийнхаа нийтлэлдээ энэхүү эс гэдэг зүйлиийг хялбарчлан тайлбарлахыг бодлоо.


 Эс нь хялбархнаар хэлвэл микро үйлдвэр юм. Энэхүү үйлдвэр нь бүтээгдэхүүний схем зураг хадгалах архив, бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх хэсэг, чанар шалгаж боловсруулах хэсэг, зөөврийн хэсэг, энерги хангах хэсэг, хаягдал боловсруулах хэсэг гэсэн ерөнхий 6 хэсэгтэй.

1. Схемийн архив-Бөөм (Nucleus)

 Хамгийн эхний хэсэг бол схемийн архив юм. Үүнийг бөөм гэнэ. Бөөмөнд үйлдвэрийн бүх төрлийн бүтээгдэхүүний схем зураг болох ДНХ агуулагдана. ДНХ-д бүх бүтээгдэхүүний схем зураг нь хэлхээтэй орших ба маш том хэмжээний зураг тул үүнийг архиваас авч гарахад 2 асуудал бий. Нэг нь схем зураг маш том хэмжээтэй тул архивын хаалга болох бөөмний нүхээр зөөвөрлөх боломжгүй юм. Хоёр дахь нь зурагны эх хувийг байнга гадагш зөөх нь үүнд гэмтэл үүсч, бүтээгдэхүүний чанар алдагдах аюултай юм. Иймээс схемийн эх хувийг гадагш зөөлгүй архив дотор хувилан, хуулгыг нь авч гарах системийг баримталдаг. Энэхүү хуулгыг РНХ гэнэ.

 2. Үйлдвэрлэх хэсэг-Рибосом (Ribosome)

 Архивын дараа шилжих хэсэг бол анхдугаар үйлдвэрлэх хэсэг юм. Анхдугаар үйлдвэрлэх хэсэг нь РНХ-н схем дээр тулгуурлан уураг үйлдвэрлэх бөгөөд үүнийг рибосом гэнэ. Рибосом нь үйлдвэрийн хоёр хэсэгт байршлана. Эхнийх нь үйлдвэр доторх орчин болох цитоплазмад чөлөөтэй орших, сул рибосом бөгөөд цитоплазмад ажиллах уургийг үйлдвэрлэнэ. Хоёр дахь нь эндоплазмын торын хананд зоолттой орших эндоплазмын торын рибосом бөгөөд энэ нь үйлдвэрийн хана гэж хэлж болох эсийн мембранд зоолттой орших уураг болон эсээс гадагш экспортох уургийг үйлдвэрлэнэ.

3. Чанар шалгах хэсэг-Эндоплазмын тор (Endoplasmic reticulum)

 Үүний дамжих хэсэг бол чанар шалгах хэсэг болох эндоплазмын тор юм. Эндоплазмын тор нь гөлгөр болон барзгар гэсэн хоёр төрөл байна. Барзгар эндоплазмын тор (rough endoplasmic reticulum)гэдэг нь бөөмний гадаад бүрхүүлээс үргэлжлэх, гадаргуу дээр нь рибосом маш олноороо зоогдсон хэсэг юм. Энд дээр дурдсантай адил экспортын уураг үйлдвэрлэж, боловсруулах процесс явагдана. Үүнээс гадна үйлдвэрлэгдсэн уургийн чанарыг шалгаж, шаардлага хангасан уургийг зөөврийн хүүдий болох хоосовч (vesicle)-д уутлан гольджийн аппаратруу дамжуулдаг байна. Эсэргээрээ чанарын шаардлага хангаагүйг нь засварлах эсвэл түүхий эд болгон задлана. Гөлгөр эндоплазмын тор (smooth endoplasmic reticulum) нь үүнтэй маш өөр үйл ажиллагаа явуулдаг бөгөөд хоёрдогч үйлдвэр гэж хэлж болох юм. Энд стеройд гормон болн эсийн мембраны бүтэц болох фосфорын липид зэрэг тосон бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэнэ. Үүнээс гадна гаднаас орж ирсэн хорт бүтээгдэхүүнийг хоргүйжүүлэх процесс явагдана.

4. Зөөврийн хэсэг-Гольджийн аппарат (Golgi apparatus)

 Үүний дараах нь зөөврийн хэсэг буюу гольджийн аппарат юм. Энэ нь эндоплазмын аппаратаас ирсэн уургийг хаашаа явах вэ гэдгээр нь ялган лабель хадаж, зөөврийн хоосов (transport vesicle)-д хийн гадагш ялгана. Энэ цааш очих газартаа хүрнэ. Гольджийн аппарат нь зөөврийн үүрэгтэй гэгддэг ч, ерөнхийдөө энд боодоллох хүртлэх процесс явагдана. Боодлогдсон уургийг зөөх үүргийг дараа танилцуулах хөдөлгүүр уураг (motor protein) гүйцэтгэнэ. Гольджийн аппарат нь дээрхээс гадна нүүрс ус үйлдвэрлэх гуравдагч үйлдвэр юм.

 Үйлдвэрийн зөөврийн системийг тайлбарлахын өмнө, байгууламжийн бүтцийг тайлбарлах шаардлагатай болов уу. Үйлдвэрийн хана нь эсийн мембран гэгдэх фосфорын липидээс бүтэх бүрхүүл юм. Монгол гэр дээр тайлбарлавал эсгий бүрээс гэж хэлж болно. Тиймээс гэрийн хана, унь багана болсон модон хэсэг байхгүй бол хэлбэрээ хагалж чадахгүй. Энэхүү модон хэсэг нь эсийн хувьд эсийн араг яс (cytoskeleton) гэгдэх бөгөөд энэ нь микрофиламент (microflament), завсрын филамент (intermediate filament), бичил гуурс (microtubule) гэсэн гурван төрөлтэй. Эдгээр нь эсийн хэлбэрийг хадгалахаас гадна, дээр дурдсан үйлдвэрийн хэсгүүд болох эсийн эрхтэнцрийн байрлалыг тогтоож, мөн эсиийн хөдөлгөөнд оролцоно. Энэ доторх бичил гуурс нь хөдөлгүүр уургийн тулгуур болно. Хөдөлгүүр уургийн нэг болох кинесин (kinesin) нь бичил гуурсыг өөрийн тулгуур болгож, гольджийн аппаратад боосон зөөвөрлөх хүүдийг очих газарт нь хүргэж өгөх зөөвөрлөх ажлыг гүйцэтгэнэ.

Хоосовч зөөж буй кинесин

5. Энерги хангах хэсэг-Митохондри

 Үүнээс гадна тус үйлдвэр нь өөрөө өөрийгөө энергиэр хангах системтэй байдаг онцлогтой. Энэ үүргийг митохондри гүйцэтгэнэ. Митохондрид ГФА (Гурван фосфорт аденин: АТР) гэгдэх эсийн бүх хэсэгт ашиглагдах энергийг үйлдвэрлэх станц юм. Үүнээс гадна митохондрид нэгэн онцгой систем агуулагддаг нь өөрөө өөрийгөө устгах систем юм. Үйлдвэрт ямар нэгэн гажуудал болж, аюултай гэж үзэгдсэн тохиолдолд тус систем ажиллаж, апоптосис гэгдэх эсийн үхлийг явуулна.

6. Хаягдал боловсруулах хэсэг-Лизосом

 Хамгийн сүүлийн хэсэг бол хаягдал боловсруулах хэсэг юм. Үүнийг лизосом гэнэ. Лизосом нь хэрэггүй болсон нүүрс ус, өөх тос, нуклеотид зэрэг өндөр нэгдэлт бодисыг хидролизын урвалаар задлах үүрэгтэй эрхтэнцэр юм. Түүнээс гадна эсийн өөрөө өөрийгөө идэх процесс болох аутофагийг явуулна. Энэ нь эсэд шим тэжээл хэрэгтэй нөхцөл эсвэл хэрэггүй болсон митохондри зэргийн эрхтэнцрийг задлахад ашиглагдана.


 Энэ удаагийн нийтлэлдээ эсийн эрхтэнцрүүд болон тэдгээрийн эс дэхь үүргийг үйлдвэртэй зүйрлэн танилцууллаа. Мөн их сургуульд үздэг мэдлэгийн хүрээ лүү илүү дөхүүлэн тайлбарлаж, ахлах сургуульд үздэг эрхтэнцрүүдийн бүтэц, хэмжээс зэргийг оруулаагүй болно. Үүнээс гадна зөвхөн амьтны эс дээр тулгуурлан тайлбарласан тул дараагийн нийтлэлдээ бусад организмын эс болон тэдний хоорондын ялгааг тусгах болно.

Ө. Нарандулам

 

Хуваалцах

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*