Шинжлэх ухаан Шингэн түлш
  • 2017/05/16
  • 392
  • 22

1. Шингэн түлш гэж юу вэ?
Бидний эргэн тойронд байдаг мод ургамал амьтад гэх мэт амьд бие организмын 95% орчим хувь нь устөрөгч хүчилтөрөгч нүүрстөрөгч гэсэн гуравхан төрлийн элементээс тогтдогийг орчин үеийн шинжлэх ухаан тогтоогоод байна. Эдгээр ургамал мод амьтдын хатсан үлдэгдэл сэг зэм нь газрын хөрсөнд тодорхой даралт дулаанд он удаан жил хадгалагдан газрын тос буюу нефть болон хувирдаг. Энэхүү газрын тосыг боловсруулж гарган авсан шингэн бодисыг шингэн түлш гэх бөгөөд үндсэн тодорхойлолт нь хэвийн даралт (1 амт) болон температур (23℃) шингэн төлөвтэй түлш болгон хэрэглэж болохуйц бодисыг шингэн түлш гэнэ гэсэн байдаг. Ихэвчлэн дотоод шаталтат хөдөлгүүр, бойлер гэж хэлж заншсан уурын тогоо, бага оврын дулааны станц, гэрийн халаагуур зэрэгт шингэн түлшийг өргөн хэрэглэж байна. Нефтиэс гаралтай шингэн түлшинд газолин буюу бензин, дизель түлш, газрын тос, мазут зэрэг нь амьдралд ойр хэрэглэгдэж, хими болон бордооны үйлдвэр, угаалга ариун цэврийн нунтаг, полимер нэгдлийг гаргаж авахад үндсэн материал болгон хэрэглэдэг. Мөн тийрэлтэт онгоц пуужин зэрэгт түлш болгон хэрэглэж орчин үеийн бидний амьдралд салшгүй нэгэн хэсэг болтлоо өргөн хүрээнд хэрэглэгдэж байна.
2. Шингэн түлшний төрөл
 2.1   Бензин
Ихэвчлэн нефтийг нэрэх аргаар гаргаж авсан нүүрстөрөгчийн атом дөрвөөс арван хоёр орсон нүүрс устөрөгчийн нэгдлийг бензин гэх ба түүнд агуулагдах бодисуудыг зураг 1 харуулав.

Зураг 1. Бензинд агуулагдах бодисууд

 Бензинийг хадгалалтын зөв горимд 6 сар хүртэл хадгална. Үүнээс илүү хугацаанд хадгалбал бензиний чанарт өөрчлөлт гарна гэж үздэг ба дэгдэмхий учир шатах шинж нь буурч зарим бодис нь устай урвалд орж хүчил шүлт үүсгэх нь бий. Шингэн түлшинд бас нэг чухал дурдах ёстой зүйл бол октаны тоо юм. Бензиний цилиндр доторх даралтын харьцаанаас шалтгаалж эрт болон хожуу шатах үеийг тодорхойлохын тулд октан гэдэг хэмжигдэхүүнийг ашигладаг энэ талаарх дэлгэрэнгүйг дараагийн нийтлэлээс сонирхоно уу.
2.2   Дизель түлш
Дизель түлш нь нүүрстөрөгчийн арваас хорин атом агуулсан ханасан нүүрсустөрөгчдөөс бүтсэн нэгдэл юм. Дизель түлшний хэрэглээний нэг онцлог нь бензинээр ажилладаг хөдөлгүүрээс илүү ашигт үйлийн зэрэг (АҮК) өндөртэйд оршино. Жишээгээр тайлбарлавал бензин хөдөлгүүрийн АҮК 20% байхад дизель хөдөлгүүр 40% байдаг нь уул уурхай болон хүнд машин техникүүд их хэмжээний түлш хэрэглэдэг учир АҮК өндөртэй дизель хөдөлгүүр ашигладаг байна. Мөн агаарт хаях хорт хий бензин хөдөлгүүрийнх нь их байдаг.
Дизель түлш болон хөдөлгүүрийг автомашин, усан онгоц, галт тэрэг хүнд даацын машин болон хөдөө аж ахуйн ихэнх техникт өргөн хэрэглэж байна.
 2.3   Керосин
Керосин нь мөн л нефтийн бүтээгдэхүүний нэг бөгөөд нүүрстөрөгчийн атом арваас арван тав орсон нүүрс устөрөгчийн нэгдэл юм. Гол хэрэглээ нь пуужин болон онгоцны түлш болгон мөн ахуйд гэрийн халаагч жижиг зууханд хэрэглэдэг. Сансрын хөлөгт хэрэглэдэг шатахуун нь агаар мандлын гадна шатах шаардлагатай байдаг тул шингэн устөрөгч болон хүчилтөрөгчийг нэгдлийг хольж өгдөг.
 2.4   Шингэрүүлсэн байгалийн хий
Байгалийн хийн ихэнх агуулга нь метан хийгээс бүрддэг. Энэ хийг өндөр даралтад шингэрүүлж шатахуун болгодог ба дотоод шаталтат хөдөлгүүрийн насыг уртасгах, энгийн шатахуунаас хямд, хорт хийн ялгаруулалт бага зэрэг давуу талтай.
 2.5   Шингэрүүлсэн нефтийн хий
Пропан (C3H8) болон бутан (C4H10) гэсэн үндсэн хоёр хийнээс бүрддэг. Ихэвчлэн ахуйн болон автомашины шатахуун болгож хэрэглэдэг. Энэ хий нь шатахдаа хүхэр болон тортог маш бага хэмжээгээр гаргадаг байгаль орчинд ээлтэй шатахуун юм. Турк улсын    суудлын автомашины 40% нь энэ хийгээр ажилдаг байна.
 2.6   Био-дизель
Ургамлын гаралтай тосноос гаргаж авсан дизель хөдөлгүүрт зориулагдсан шатахууныг био-дизель гэдэг. Ихэнхдээ наран цэцэг, олив, шош, дал мод гэх мэт ургамлын тосноос гаргаж авах ба загас, гахай, үхэр зэрэг малын гаралтай тос мөн хаягдал тос нь био дизелийн түүхий эд болдог. Энэ түлш нь нефтийн бүтээгдэхүүнээс ялгагдах гол онцлог нь дулааны өөрчлөлтөд хатуурах мотор доторх эд ангийн зөөлөвчийг гэмтээж болзошгүй байдаг тийм учир нэмэлт бодис хийж исэлдлээс хамгаалдаг.
 2.7   Спиртийн төрлийн шатахуун
Метанол этанол гэх зэргийн спиртийн төрлийн шатахууныг бензинтэй хольж сайн чанарын түлш болгон хэрэглэдэг. Тухайлбал E85 буюу этанол 85% бензин 15% ийн холимгийг ингэж нэрлэдэг ба Европ болон Америкийн зах зээлд өргөн хэрэглэгддэг.
 2.8   Шингэрүүлсэн устөрөгч  
Шингэрүүлсэн устөрөгчийг пуужингийн шатахуунд хэрэглэдэг ба зарим шумбагч хөлөг мөн сүүлийн үед автомашинд шатахуун болгож хэрэглэж байна. Жишээлбэл Японы тоёота корпорацын “Мирай (ирээдүй)” гэх автомашин нь шингэн устөрөгчийг хүчилтөрөгчтэй урвалд оруулж гаргаж авсан цахилгаан энергиэр хөдөлдөг. Японы судалгааны төвүүдэд устөрөгчийн нийгэм гэдэг үг моодонд ороод байгаа бөгөөд энергийн эх үүсвэрээ устөрөгчөөр хангах байгальд ээлтэй шатахууныг өртөг багатай нийлүүлэх гэх зэрэгт гол судалгаагаа үргэлжлүүлж байгаа аж.
3. Хэрэглээ
Америкийн судалгааны байгууллага болох eia-аас гаргасан судалгаанд 2040 он хүртэл шингэн түлшний хэрэглээ 38% өснө гэжээ (Зураг2). Хэдийгээр устөрөгчийн зай, сэргээгдэх эрчим хүч эрчимтэй хөгжиж байгаа ч Энэтхэг, Хятад гэх зэрэг хүн ам олонтой зах зээл тэлэх боломжтой хөгжиж буй бүс нутгуудад шингэн түлшний хэрэглээ тогтмол өсөх хандлагатай байна. Мөн өмнөд Америкийн хөгжиж буй улсууд зүүн өмнөд Азид шингэн түлшний хэрэглээ өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байгааг судалгаа харуулж байна. Хэрэглээ ахих тусам дэлхийн дулаарал агаарын бохирдол гэсэн байгаль орчны асуудал мөн хурцаар тавигдаж байгаа ба энэ хэрэглээг хязгаарлах бус эрүүл мэндэд мөн байгаль орчинд ээлтэй илүү дэвшилтэт технологийг нэвтрүүлэхийг зорин дэлхийн томоохон улсууд судалгааны багийг ажиллуулж байна.

Зураг 2. Дэлхийн энергийн шиг хандлага

 Харин Монголд байдал ямар байна вэ? Үндэсний статистикийн хорооноос гаргасан судалгаанд 2003 онд 441 мянган тонн байсан шатахууны хэрэглээ 2016 онд 1227 мянган тонн болж ойролцоогоор 3 дахин өссөн тоон мэдээлэл байна. Энэ тоо цаашдаа ч өсөх хандлагатай байгаа ба нийт хэрэглээний 50% орчим хувийг эзэлдэг дизель түлшний хэрэглээ уул уурхайн хөгжлийг дагаж байнгын өсөлттэй байгаа юм. Харамсалтай нь монгол улс шингэн түлшээ 100% гаднаас импортолж нийт импортын үнийн дүнгийн 20% нь шингэн түлш байна. Эндээс Монгол улс нь газрын баялгаа экспортолж олсон мөнгөний тавны нэгээр нь түлш шатахуун авч шатааж байна гэсэн үг.
4. Нөөц
Олон улсын BP группээс гаргасан 2016 оны судалгаагаар нефть 50.7 жилийн, байгалийн хий 52.8 жил, нүүрс 114 жилийн нөөцтэй гэжээ. Мэдээж хэрэг техник технологийн хөгжлийг даган энэ нөөц ихсэх магадлалтай ч сүүлийн жилүүдэд нөөцийн илрүүлэлтээс хэрэглээ нь эрс ихсэж байгаа билээ. Монголын хувьд 250 сая орчим тонн газрын тосны нөөцтэй гэдэг ба бид жилдээ 1 сая тонн газрын тос өмнөд хөршрүүгээ экспортолж байна. Энэ тоо жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа бөгөөд Тосон уул, Тамсаг, БХГ-97 гэх газруудад Хятадын 100% ийн хөрөнгө оруулалттай компаниуд олборлолтоо нэмэгдүүлэх төлөвлөгөөтэй байгаа юм байна.
5. Дүгнэлт
Анхны дотоод шаталтат хөдөлгүүр бүтсэнээс хойш дэлхийн хөгжил хурдассан гэж үздэг. Энэ хөгжилд шингэн түлш буюу нефтийн үүрэг бас чухал нөлөөтэй ба дэлхийн энергийн эх үүсвэрийн 35%-ийг бүрдүүлж байна. Түүхий нефтийг нэрэх аргаар олон төрлийн шатах тослох материал гарган авч түүнийгээ гэрийн халаагчаас эхлээд орчин үеийн шинжлэх ухааны оргил болсон сансрын хөлгийг хөөргөх хүртэл төрөл бүрийн салбарт хэрэглэж байна. Энэ хэрэглээ дэлхий төдийгүй Монголд ч тогтмол өсөж байгаа ч нөөцийн хувьд хязгаарлагдмал байдал нь асуудал дагуулж буй юм. Мөн шингэн түлшийг хэдий их хэмжээгээр хэрэглэнэ тэр хэмжээгээр дэлхийн дулаарал ба агаарын бохирдол нэмэгдэж байгаа нь дэлхий нийтийн толгой өвтгөсөн асуудал болж байна.
Бид хэрэглээний шингэн түлшээ гаднаас худалдан авч оронд нь зэс алт нүүрсээ экспортолж байна. Улс орны хөгжлийг хурдасгах, эдийн засгийг сайжруулах, шинжлэх ухаан технологид суурилсан бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэхийн тулд нефть химийн үйлдвэр зайлшгүй хэрэгтэйг дээрх судалгаа харуулж байна.

С. Данзанваанжил


Ашигласан материал:
https://www.britannica.com/
https://en.wikipedia.org/wiki/Gasoline
https://www.sigmaaldrich.com/content/dam/sigma-aldrich/docs/SAJ/Brochure/1/j_petrocol.pdf
http://www.ogj.com/articles/2014/09/ieo2014-world-liquid-fuels-consumption-to-rise-38-by-2040.html
https://www.bp.com/content/dam/bp/pdf/energy-economics/statistical-review-2016/bp-statistical-review-of-world-energy-2016-full-report.pdf
https://mrpam.gov.mn/article/49/
http://www.paj.gr.jp/about/data/sekiyunoQA.pdf
 
 
 
 
 
 
 

Сэтгэгдэлүүд ( 22)

  • AltonskymN - 2018/09/19

    bestwebcam

  • basketball shoes - 2018/08/29

    There is noticeably a bundle to learn about this. I assume you made sure nice points in options also.

  • michael kors outlet online - 2018/08/28

    I am often to blogging and i really recognize your content. The article has really peaks my interest. I am going to bookmark your website and hold checking for brand spanking new information.

  • nmd - 2018/08/28

    My wife and i were really lucky that Emmanuel could finish off his analysis through the entire ideas he was given out of your weblog. It's not at all simplistic to just always be giving out techniques others have been trying to sell. So we figure out we have got the writer to give thanks to because of that. These illustrations you've made, the straightforward web site navigation, the relationships you can make it possible to instill - it's got mostly awesome, and it's really leading our son in addition to us reason why the topic is cool, which is quite pressing. Thank you for everything!

  • balenciaga - 2018/08/28

    Youre so cool! I dont suppose Ive learn anything like this before. So nice to find anyone with some authentic ideas on this subject. realy thanks for starting this up. this web site is one thing that is needed on the net, somebody with a little originality. helpful job for bringing something new to the internet!

  • adidas nmd - 2018/08/24

    I wish to express my thanks to you just for rescuing me from this setting. Just after scouting throughout the search engines and meeting principles that were not pleasant, I figured my life was done. Existing without the answers to the issues you've resolved by means of this blog post is a crucial case, and ones which might have adversely damaged my career if I hadn't encountered your web site. Your good knowledge and kindness in dealing with a lot of stuff was very helpful. I'm not sure what I would have done if I hadn't come across such a point like this. It's possible to at this time look ahead to my future. Thanks so much for your impressive and effective guide. I will not hesitate to refer the sites to anybody who ought to have recommendations about this matter.

  • caterpillar boots - 2018/08/24

    Youre so cool! I dont suppose Ive read anything like this before. So nice to search out someone with some unique thoughts on this subject. realy thanks for starting this up. this website is something that is wanted on the internet, somebody with just a little originality. helpful job for bringing something new to the web!

  • nike flyknit - 2018/08/24

    I was very happy to find this net-site.I wanted to thanks in your time for this excellent read!! I definitely having fun with each little bit of it and I've you bookmarked to check out new stuff you blog post.

  • nike huarache - 2018/08/23

    After I originally commented I clicked the -Notify me when new feedback are added- checkbox and now each time a comment is added I get 4 emails with the same comment. Is there any approach you may remove me from that service? Thanks!

  • nhl jerseys - 2018/08/22

    It is best to participate in a contest for probably the greatest blogs on the web. I'll advocate this site!

  • nike air max - 2018/08/22

    After examine a number of of the weblog posts in your web site now, and I actually like your method of blogging. I bookmarked it to my bookmark web site listing and will be checking back soon. Pls try my web page as nicely and let me know what you think.

  • adidas nmd - 2018/08/21

    I am glad for commenting to make you be aware of what a cool experience my cousin's child developed reading your web page. She came to understand many issues, which include what it's like to possess a great coaching mood to get the others without problems fully grasp various advanced matters. You truly did more than people's desires. Thanks for coming up with these useful, trusted, informative and also cool tips about your topic to Ethel.

  • nmd - 2018/08/20

    Thank you so much for giving everyone a very remarkable opportunity to read in detail from this website. It really is very beneficial and also jam-packed with fun for me personally and my office acquaintances to visit the blog at the least thrice per week to read the latest guidance you will have. Not to mention, I am also always satisfied with your astonishing principles you give. Certain two areas in this posting are really the most suitable I've had.

  • hogan outlet - 2018/08/19

    An impressive share, I simply given this onto a colleague who was doing a little bit analysis on this. And he actually purchased me breakfast as a result of I discovered it for him.. smile. So let me reword that: Thnx for the deal with! However yeah Thnkx for spending the time to discuss this, I feel strongly about it and love studying extra on this topic. If potential, as you turn out to be expertise, would you mind updating your weblog with extra details? It is extremely helpful for me. Huge thumb up for this weblog submit!

  • nmd uk - 2018/08/18

    I intended to post you one very little observation to help give many thanks as before for those spectacular solutions you have shared above. It has been open-handed of people like you to allow unreservedly all that a number of us would have marketed for an e book to earn some cash for themselves, most notably considering that you might well have done it if you wanted. These smart ideas in addition served to become good way to be certain that someone else have a similar passion the same as my very own to understand somewhat more with respect to this issue. Certainly there are lots of more pleasurable sessions in the future for individuals who scan through your blog.

  • nike huarache - 2018/08/17

    Good post. I study something more difficult on totally different blogs everyday. It will all the time be stimulating to learn content material from different writers and apply slightly something from their store. I抎 choose to make use of some with the content on my blog whether or not you don抰 mind. Natually I抣l provide you with a hyperlink in your web blog. Thanks for sharing.

  • adidas stan smith - 2018/08/17

    You should participate in a contest for among the best blogs on the web. I will recommend this website!

  • hogan outlet online - 2018/08/15

    This is the precise weblog for anyone who desires to seek out out about this topic. You realize a lot its virtually arduous to argue with you (not that I actually would want匟aHa). You undoubtedly put a new spin on a subject thats been written about for years. Great stuff, simply nice!

  • adidas ultra boost 3.0 - 2018/08/15

    I want to express some appreciation to you just for rescuing me from this type of crisis. Because of scouting through the world-wide-web and coming across notions which were not powerful, I figured my entire life was over. Existing devoid of the solutions to the issues you've resolved as a result of the report is a critical case, and those that could have badly affected my career if I hadn't discovered your web site. That skills and kindness in controlling almost everything was very useful. I am not sure what I would've done if I hadn't encountered such a subject like this. It's possible to now look ahead to my future. Thanks a lot very much for the skilled and results-oriented guide. I won't hesitate to suggest your web sites to any individual who desires guidelines about this situation.

  • Adidas Originals NMD R_1 Runner Primeknit Consortium Running Shoes Grey/Black - 2018/08/14

    Thanks so much for providing individuals with a very terrific possiblity to check tips from this web site. It is often so pleasing and packed with a lot of fun for me and my office colleagues to visit the blog at the very least three times per week to read the latest guidance you will have. Not to mention, I'm also always amazed for the astonishing points served by you. Some 4 tips on this page are certainly the best we have all ever had.

  • converse outlet - 2018/08/14

    WONDERFUL Post.thanks for share..extra wait .. ?

  • chrome hearts - 2018/08/13

    It抯 arduous to seek out educated individuals on this subject, however you sound like you realize what you抮e speaking about! Thanks

Санал болгож байна

© 2018 | Ихнүдэн