Таамаглашгүй байдлын сайн тал

  “Иррациональ” гэдэг үгийн утгыг та мэдэх үү? Хэрвээ надаас энэ асуултыг асуувал магадгүй би шууд л математикийн бодлогуудаа санах байсан биз. Таамаглашгүй байдал, тэр дундаа хүмүүс бидний өөрсдийн зан чанарт байх иррациональ асуудлуудын талаар хөндсөн нийгэм судлаач Дан Ариэлигийн “Таамаглашгүй байдлын сайн тал” гэх номын нэгэн бүлгээс та бүхэнд хүргэхийг хүссэн юм.

“IKEA нөлөөлөл”

Дан Ариэлигийн номон дахь энэ бүлэгт хүмүүс яагаад өөрсдийн хийсэн зүйлээ хэт үнэлдэг талаар эргэцүүлэн бичсэн хэсэг байсан юм.

 Үнэнийг хэлэхэд, дэлхийд алдартай тавилгын брэнд болох IKEA-гийн талаар миний мэдэх зүйл гэж бараг л байгаагүй гэдгийг хэлэх нь зүйтэй байх. Ямар ч байсан эвлүүлж нийлүүлэхэд тийм ч амаргүй тавилгууд гэдгийг нь л хальтхан мэдэж байсан юм. Авъяастай, эвлэгхэн, заавар зөв ойлгож уншдаг хэн нэгэнд амархан байж болох ч, над шиг хүн бол буруу газар нь нүх гаргахаас цаашгүй. Гэхдээ хэдий царай муутай ч өөрийн гараараа эвлүүлсэн ямар ч тавилга, бэлэн худалдаж авсан зүйлээс илүү үнэ цэнэтэй мэдрэгддэгийн учрыг энэ бүлгээс би ойлгож авсан.

 Хамгийн дуртай хоолуудаа та сана даа. Эмээгийн минь банштай цай, өвөөгийн хар шөл, ээжийн цуйван, аавын ногоотой шөл, хэзээ ч би тэр нэгэн өдөр үнэтэй ресторанд идсэн нэрийг нь ч дуудаж чадахгүй хоолоо дуртай хоол гэж санахгүй. Магадгүй тэр рестораны хоол илүү гоё амттай байсан байж болох ч, таны хайртай хүмүүс дээрхи хоолуудыг хийж байхдаа цаг хугацаа, сэтгэлээ зориулдагийг та мэддэг болохоор юунаас ч илүү хайрладаг юм. Өөрөөр хэлбэл тэр хоолнуудын амтнаас илүүтэй, дурсамж, бас өмчлөх сэтгэл илүүтэй мэдрэгддэг гэсэн үг. Тэгвэл гараа гаргаж хоол хийх нь таны хувьд ямар мэдрэмжийг төрүүлдэг бол. 1940-д оны үед хагас бэлэн бүтээгдэхүүнүүд АНУ-д ид од болж байсны хажуугаар ус нэмээд л болчихдог жигнэмэг болон бялууны зуурмагнууд зарагдаж эхэлсэн байна. Жигнэмэгийн зуурмагнууд төсөөлж байснаас ч илүү амжилт олж эхэлсэн бол бялууны зуурмаг уналтанд орж эхэлжээ. Та яагаад гэж бодож байна?

 Энэ уналтын гол учир нь бялуу ямар нэгэн тэмдэглэлтийн өдрийн гоёл болж, баяр жаргалтай холбогдох сэтгэлийн тун их таашаалыг өгдөгт байсан юм. Тухайн үеийн гэрийн эзэгтэй нар өөрсдийн гараа гаргаж хийсэн бялуугаараа зочдоо дайлж тэднийг онцгойлон хүлээж авч буйгаа илэрхийлдэг байснаас гадна өөрсдөө ч сэтгэл хангалуун мэдрэмжийг авдаг байжээ. Ус нэмээд л болчихдог бялууны зуурмаг энэ бүх онцгой байдлыг үгүй хийгээд байсан хэрэг. Яг энэ үед маркетинг судлаач, сэтгэл зүйч Эрнэст Дихтер, зуурмагны орцноос хэд гурвыг нь үлдээх санааг гаргасан байна. Зуурмагт шинэхэн сүү, шинэхэн өндөг, тос нэмж хийх үүргийг эзэгтэй нарт үлдээснээр энэхүү бүтээгдэхүүн амжилт олж чадсан юм. Орчин үед бол эрэгтэй эмэгтэй гэлтгүй мэдэх Пиллсбури зуурмаг ингэж амжилтанд хүрсэн түүхтэй аж. Үүнээс үзвэл, хүнд өөрөө хийсэн юм шиг мэдэрч, түүгээрээ бахархах мэдрэмжинд төрүүлэхүйц “амарчлал”-д тодорхой зааг байдаг ба тухайн заагийг давж хэт амархан болсон зүйл үнэ цэнээ алддаг аж.

 Өөрийн бүтээсэн зүйлээ хүмүүс юунаас ч илүү хайрладаг энэхүү сэтгэлгээ орчин үеийн бизнест илэрч буй нь ганцхан гал тогоонд ч биш энэ яриа эхэлсэн тавилга бүтээгч IKEA-с авахуулаад олон байдаг. Жишээлбэл, Converse.com таныг зөвхөн өөртөө зориулж онцгой гутал урлах боломжийг олгодог. Материал, загвараа сонгож, та тодорхой цаг зарцуулсны эцэст өөрийн гутлаа урлаад, захиалсан гутлаа хүлээх л үлдэнэ. Үүний адилаар шаазангийн үйлдвэр зэрэг газрууд танд өөрөө ямар нэгэн зүйл урлах боломжийг олгодог нь дээрхи сэтэгэлгээнд түшиглэж буй хэрэг. Бага багаар олон бизнес эрхлэгчид энэ санааг маркетингийнхаа гол хүч болон ашиглах нь ихсэж байгаа.

 “Хүүгээ хайрлах ээж” гэж нэрлэгддэг энэ зан чанар нийгмийн харилцаанд нэгэн сонирхолтой асуудлыг үүсгэдэг. Танд таах боломжийг олгоё. “Эцэг эхийн хувьд тэдний хүүхэд хамгийн хөөрхөн нь юм шиг харагдаг бөгөөд бусад хүмүүсийн хувьд ч яг тэгж харагддаг гэж боддог” гэнэ. Та бараг л ойлгосон байх. Тиймээ, хэзээ нэгэн цагт танд хэн нэгэн би өөрөө хийсэн юм гэж өгсөн зүйл тэдний хувьд маш үнэ цэнэтэй зүйл бөгөөд таныг ч яг адил бодохыг хүсч байгаа гэсэн үг. Миний хувьд хүмүүст өгсөн бэлэг,  захиануудаа бараг л нэг бүрчлэн санадаг гэж хэлэхэд болно. Харин хүн болгоноос авсан бэлгээ тэгж санах нь юу л бол.

 Ямар нэгэн байдлаар цаг хугацаа, хичээл зүтгэл шаардсан зүйл үргэлж илүү үнэ цэнэтэй байдаг гэвэл хэдий цаг хугацаа зарцуулсан ч бүрэн дуусгаж чадаагүй зүйл урам хугалдаг. Энэ үйл явдалд тун сонирхолтой жишээ татагдсан байсан нь, хайр сэтгэлийн асуудал байсан бөгөөд залуу нь бүсгүйгийнхээ араас гүйх явдлыг авч үзжээ. Залуу нь эрч хүчээ шавхан зүтгэсний эцэст бүсгүйг өөрийн болгох үед бүсгүйн үнэ цэнэ үнэлэшгүйд хүрдэг бол өөрийн болгож чадаагүй эмэгтэйгээ үзэн ядахын наагуур байдаг гэнэ.

 

 Энэ мэтээр хүн өөрийн хийсэн зүйлээ хэт хайрлаж биширдэг аж.  Миний бодлоор энэ нь огтхон ч буруу зүйл биш бөгөөд харин ч бидний давуу тал юм уу гэж бодоход хүргэсэн. Эцэст нь,  та хэзээ ч битгий зогсоорой. Өөрийн хийсэн зүйлээсээ урам авч, амжилтын амтыг мэдрэх хүн бол та өөрөө, тиймээс өөрийгөө хайрлаж илүү ихийг хийж бүтээн, өөрийн гэсэн зүйлээсээ сэтгэл хангалуун байдлыг мэдэр.

 

 

Д.Амина
Обирин Их Сургууль
Глобал Харилцааны Факультет

2017.07.15

Ашигласан материал:
“Upside of Irrationality” Dan Ariely, “Таамаглашгүй байдлын сайн тал”, Дан Ариэли, 2011.06

Хуваалцах

Be the first to comment

Leave a Reply

Your email address will not be published.


*